De KNAW heeft teveel invloed van juristen

De KNAW publiceerde op 13 maart 2018 het antwoord – door hen “briefadvies” genoemd – op de motie van Karin Straus en Pieter Duisenberg over zelfcensuur en diversiteit in wetenschap. Zie ook dit bericht in de Volkskrant.

Dit antwoord van de KNAW luidt (p11):

“Naar aanleiding van de motie Straus-Duisenberg heeft de KNAW zich de vraag gesteld of er aanleiding is om ons in Nederland zorgen te maken over zelfcensuur en beperking van diversiteit aan perspectieven. Daarnaast heeft de KNAW zich gebogen over de vraag op of er specifiek in Nederland mechanismen bestaan die de vrijheid van wetenschapsbeoefening belemmeren en waarover we ons extra zorgen zouden moeten maken. In algemene zin is de KNAW van oordeel dat het antwoord op beide vragen ontkennend kan zijn. Wel zijn voortdurende alertheid en gepaste zorg noodzakelijk.”

Aan het antwoord hebben ook niet-juristen meegewerkt, maar de invloed van juristen blijkt dominant. Ik heb gangbaar grote waardering voor juristen – wanneer zij van deskundigheid blijk geven – maar heb er ook een groot probleem mee wanneer zij zich gaan bemoeien met de wetenschap – waar ze niet voor zijn opgeleid. Voorzitter van de KNAW-commissie was prof. mr. Nico Schrijver. Op zijn minst heeft Schrijver onvoldoende weerwerk tegen de juristen geboden, wellicht omdat het ook zijn eigen achtergrond is.

Laten we het langslopen.

Blinde juristen

Misschien spreekt de KNAW de waarheid dat ze het probleem niet zien. Wanneer ze het niet zien, dan zien ze het niet.

Wie blinden vraagt naar de kwaliteiten van schilderijen van Rembrandt of Van Gogh, krijgt het antwoord dat men verdient. Een eerlijke blinde zal zeggen blind te zijn, en alleen een vaag idee te hebben van wat het is om “te zien”. Een juridische blinde kan ieder wenselijk antwoord onderbouwen.

De KNAW zondigt zo tegen de eigen stelregel in hun voetnoot 4 op pag 10:

“Een wetenschapsbeoefenaar draagt er zorg voor dat zijn deskundigheid voor het uitoefenen van zijn taken op peil blijft. Hij aanvaardt geen taken waarvoor hij de nodige deskundigheid mist. Zo nodig geeft hij de grenzen van zijn deskundigheid aan.”

Prof. mr. Nico Schrijver had moeten melden dat hij vanuit zijn achtergrond geen empirisch wetenschapper is, en derhalve de empirische vraag van Straus en Duisenberg niet kon beantwoorden.

In het kamerdebat was er veel aandacht voor mogelijke politieke voorkeuren van onderzoekers. Voorzitter Schrijver wijst aandacht daarvoor af. In plaats van dat hij dit gewoon zo zegt en het daarbij laat, maakt hij er gebruik van dat de motie niet expliciet over politieke voorkeuren spreekt. Vervolgens zegt hij alleen naar de tekst van de motie te kijken, en spreekt verder in ruime zin over “vooringenomenheid”. Hier spreekt een behoefte aan juridische rechtvaardiging die sterker dan waarheidsvinding is.

Tevens richt de KNAW zich op de “academische vrijheid”, en sluit derhalve andere kennisinstellingen, zoals de planbureau’s van de overheid, uit. “In de beantwoording van deze vragen beperkt de KNAW zich tot wetenschappelijk onderzoek aan academische instellingen.” Onder de academische vrijheid valt ook de vrijheid van de wetenschapper om een eigen weg in te slaan, terwijl onderzoek bij de planbureau’s is gebonden aan maatschappelijke eisen. Maar ook de KNAW ontkomt niet aan zulke externe eisen, zoals bij contract-research. In alle gevallen blijft het wel om wetenschap en de vrijheid van denken gaan. Het is derhalve een raadsel waarom de KNAW niet-universitair onderzoek uitsluit. Omdat er geen inhoudelijke reden voor is, moet het wel weer de juridische dimensie zijn.

De Tweede Kamer krijgt dus geen onderbouwd advies

Het enige juiste antwoord dat de KNAW had kunnen geven was het onderzoek op te starten dat het advies mogelijk zou maken dat de Tweede Kamer heeft gevraagd. Wetenschappelijk correct was geweest om de Tweede Kamer daarna die relevante informatie te geven. Maar de juristen wonnen het van de empirische wetenschap. De KNAW zond de Tweede Kamer een antwoord dat zich zo laat vertalen dat de Tweede Kamer zich niet met de wetenschap moet bemoeien, behalve dan geld geven.

De KNAW legt vervolgens de bekende wegen uit, met hoe het formeel is, of zou moeten zijn geregeld, en sluit verder de ogen voor de praktische uitvoering van de regelgeving. Het KNAW-briefadvies blijkt zo knollen voor citroenen, een kat in de zak, en de KNAW stuurt de Tweede Kamer met een kluitje in het riet.

Negeren van bestaande signalen

KNAW:1 stelt: “Er zijn geen signalen dat er structureel sprake is van een beperking van deze vrijheid.” Maar dan geldt: (1) Ofwel men negeert bijv. de melding van Joop Hartog dat er sprake was van collectieve zelfcensuur t.a.v. migratie, zie hier, (2) ofwel men acht zulke meldingen alleen anecdotisch zodat diepgaand onderzoek nodig zou zijn, maar verricht dit diepgaande onderzoek niet: en maakt zodoende misbruik van het gegeven dat zulk diepgaand onderzoek nog niet bestaat. Het ontbreken van helderheid over zelfcensuur was juist ook aanleiding tot de motie.

Wat de KNAW doet is als zeggen dat er geen sprake van moord kan zijn omdat er geen lijk is, en dat er geen aanleiding is om in de kast te kijken omdat er geen sprake van moord is.

Juristen versus A.D. de Groot

KNAW:1 punt 1 stelt:

“De beginselen van behoorlijke wetenschapsbeoefening ‒ bestaande uit juridische kaders, gedragscodes en institutionele mechanismen ‒ vormen tezamen een goede basis voor het waarborgen van de vrijheid van wetenschapsbeoefening in Nederland.”

Dit is derhalve weer zeer juridisch gedacht, door juristen die vanuit hun opleiding niet kunnen weten wat wetenschap is, terwijl juist A.D. de Groot en H. Visser (2003) in Het forumwaarmerk van wetenschap, gepubliceerd door de KNAW, betogen dat er nog veel werk aan de winkel is.

KNAW:1 stelt:

“Aanbeveling (actor: KNAW): Stimuleer de formulering van een expliciete omschrijving van academische vrijheid en vrijheid van wetenschapsbeoefening in nationale en internationale regelgeving en gedragscodes. Agendeer het thema vrijheid van wetenschapsbeoefening op Europees niveau via de Europese koepelorganisaties waar de Akademie lid van is.”

Juristen denken in termen van omschrijving terwijl wetenschappers doen. Het is toch werkelijk geweldig wat de juristen allemaal hebben omschreven wat Aristoteles gewoon deed. Je zou kunnen proberen te stellen dat Popper, Kuhn en A.D. de Groot ook e.e.a. “omschreven”, maar methodologie van wetenschap is toch wat anders dan waar juristen mee bezig zijn.

Er bestaat een gapend gat t.a.v. de “gedragscodes”. Deze zijn gangbaar opgesteld met het oog op “integriteit van wetenschap”. Zij hebben het effect dat zaken onbespreekbaar kunnen worden doordat kwesties meteen in de sfeer van (persoonlijke) integriteit worden getrokken. Zie hier over het falen van Pieter Drenth en ALLEA. Voor het bespreekbaar maken van zaken en voor het aanspreekbaar maken van wetenschappers is juist het forum wezenlijk.

Peer review kan pseudo-science verhullen

KNAW:7 stelt:

“Ondanks kritiek op het systeem, is peer review tot nu toe de enige breed geaccepteerde methode voor de validatie van subsidieaanvragen en uitkomsten van onderzoek. Wel zijn in het proces verbeteringen mogelijk.”

Peer review is wellicht breed geaccepteerd maar het is ook zeer ondeugdelijk. Het is een effect en geen oorzaak. Natuurkundigen doen wetenschap en gebruiken peer review, maar wanneer pseudo-wetenschappers tijdschriften oprichten en elkaar gaan beoordelen dan wordt het daardoor nog geen wetenschap. Zie mijn advies aan VSNU voor een fundamenteel bredere aanpak van het publicatieproces.

De juristen van de KNAW denken dat wanneer Ivanka Trump een zilveren medaille omhangt, ze ook het kampioenschap heeft gewonnen. Zelfs Ivanka weet wel beter.

2018-02-25-Ivanka

Lauren Gibbs offers Ivanka Trump to wear her silver medal. “I feel like this almost is like trying on someone’s wedding band,” said Trump. Screenshot from Source

De kern blijft dat wetenschappers zich verantwoorden voor het forum, en dan dient dat forumwaarmerk ook valide te zijn. De KNAW maakt melding van “onderzoeksscholen”, maar toont dan een te grote tolerantie voor clusters van pseudo-wetenschap, vooral, denkelijk, vanuit het juridisch denken, dat ooit benoemde “wetenschappers” nu eenmaal benoemd zijn. De KNAW vindt ontslagprocedures vervelend, en de kwaliteit van wetenschap moet daar dan maar voor wijken.

Negeren van vooringenomenheid die is aangetoond

Dan lezen we op p10 toch weer een andere structurele oorzaak voor zelfcensuur: “Peer review is een goed systeem maar vooringenomenheid en zelfcensuur van onderzoekers en schoolvorming kunnen een risico vormen.” Maar peer review is juist geen goed systeem wanneer men elkaar de publicaties toeschuift.

Zie mijn advies tot ontslag van de hoogleraren economie (2005), zie mijn deconstructie van het onderzoek aan onderwijs in wiskunde (2009, 2015) en het onverantwoord experiment op kinderen (2015), zie mijn deconstructie van de politicologie over kiesstelsels (2017, 2018). Wanneer maatschappelijke misstanden bestaan dan loont het om óók door te graven naar wat er daaraan wetenschappelijk niet klopt.

Opvallend is dat deze publicaties van mij op de literatuurlijst van de KNAW ontbreken, terwijl de KNAW peer review hadden kunnen doen door deze nu eens zorgvuldig te lezen. Hun briefadvies is echter geen resultaat van peer review maar een product van hun eigen kokervisie en juridische focus.

Waar ik het werk van zulke universitair benoemden aan mijn eigen peer review heb onderworpen, en tot deconstructie kom dat zij geen wetenschap doen, dan gaat de KNAW dit gewoon negeren, terwijl het toch die peer review is die de KNAW zo toejuicht. Men denkt daar niet logisch na, en houdt alleen juridisch vast aan oude stramienen.

Meer geld vragen

KNAW:8 maakt van de gelegenheid gebruik om meer geld te vragen: “dat innovatieve maar wetenschappelijk, maatschappelijk en/of politiek risicovolle projecten nauwelijks meer voor financiering in aanmerking komen”. Stel dat je voor wetenschap eerst een budget van 100 hebt, en daarna wordt dit 90. Dan is dit allemaal toch nog wel wetenschap, mag je hopen. Dus dit vragen om meer geld heeft niets te maken met het beantwoorden van de motie van Straus en Duisenberg. Het is ongepast om dit er wel van te maken.

Toch blijken er structurele bronnen voor zelfcensuur

Terwijl men hierboven structurele invloed afwees, blijkt er t.a.v. de geldstromen wel sprake te zijn van een structurele invloed:

“Enerzijds kan externe sturing de verankering van de wetenschap in de samenleving versterken en zelfcensuur binnen de wetenschap voorkomen. Anderzijds kan het als gevolg hebben dat sommige onderwerpen onderbelicht raken omdat er in de samenleving (tijdelijk) minder belangstelling voor bestaat, terwijl daar uit wetenschappelijk inhoudelijk oogpunt geen reden toe is.”

Hoezo kan de KNAW nu plotseling wel spreken over zo’n bron van zelfcensuur ? Het werd toch juist ontkend ? De diepere oorzaak moet in juristerij liggen, waarin men op magische wijze zowel A als niet-A kan beweren, waarna de rechter plots uit de hoge hoed een vonnis velt.

Benoemingen

KNAW:9 wijst op het benoemingsbeleid en profielen voor leerstoelen. Momenteel wordt voor vaste aanstellingen reeds een proefschrift geëist. Deze zijn gangbaar samengesteld uit artikelen die eerder peer review zijn verschenen. De KNAW impliceert dat deze eisen onvoldoende zijn, en dat extra zorg nodig is ! Klaarblijkelijk zijn proefschriften onvoldoende voor de promovendi om te leren wat wetenschap is ! Maar dit ondergraaft volledig wat de KNAW eerder heeft gesteld. Het erge is dat de KNAW niet eens doorheeft hoezeer men zichzelf in de voet schiet.

Affaire Buikhuisen

KNAW:10 verwijst naar de affaire Buikhuisen: “Nu, enkele decennia later, is onze visie hierop veranderd en zou dergelijk onderzoek waarschijnlijk wel geaccepteerd zijn (…).” Als zodanig toont dit dat de KNAW erkent dat er maatschappelijke modes en taboes kunnen zijn. De afwijzing van de gedachte achter de motie van Straus en Duisenberg doet dan vreemd aan. De KNAW zou dan beter op zoek kunnen gaan naar huidige taboes, en dan niet slechts in de maatschappij maar bijvoorbeeld ook eens in de boezem van de wetenschappelijke wereld zelf. Het is curieus dat de KNAW zulke niet kan vinden, terwijl ik er al enkele heb aangedragen.

Terzijde: Leids hoogleraar statistiek Jacqueline Meulman meldde (persoonlijke communicatie) dat het onderzoek van Buishuisen was stopgezet wegens ondeugdelijke statistiek. Het is vreemd dat de KNAW daar niet van weet: mogelijk is er een taboe op goede statistiek ? Maar Meulman is mijzelf ook onbetrouwbaar gebleken.

Zeggen te leren, maar feitelijk niet leren

KNAW:10 spreekt een waar woord:

“Wat we kunnen leren van deze affaire, is dat wetenschap en samenleving zorgvuldig om moeten gaan met het spanningsveld tussen waarheidsvinding en het effect van onderzoeksresultaten op de maatschappij. De dialoog tussen wetenschappers onderling en tussen wetenschap en maatschappij is daarbij van groot belang. Een pleidooi voor vrijheid van wetenschapsbeoefening is niet alleen een pleidooi voor het recht om vrijelijk onderzoek te doen en de resultaten daarvan te verspreiden maar ook een pleidooi dat wetenschappers de verantwoordelijkheid nemen het debat met de maatschappij aan te gaan.”

  • Laat de KNAW dan de antwoorden op mijn bovenaangehaalde meldingen van misstanden in de wetenschap aanwijzen. Wanneer zulke antwoorden ontbreken (en zij ontbreken) dan verwacht ik dat de KNAW de conclusie trekt dat hun eigen ware woord ook een uiting van grote hypocrisie is, omdat de KNAW zich niets van die meldingen en het uitblijven van een antwoord aantrekt.
  • Bovendien, terwijl Straus en Duisenberg juist een maatschappelijk signaal geven dat er wat wringt, en er aldus een verzoek aan de KNAW ligt om juist eens die dialoog aan te gaan, dan zou het juiste antwoord liggen in het opstarten van dat diepergravende onderzoek naar zelfcensuur en beperking van diversiteit, in plaats van de Tweede Kamer zoals nu met een kluitje in het riet te sturen.

Kromme begrippen

KNAW:10 spreekt over een “grens” tussen wetenschap en politiek. Het is misschien een jurist die zo denkt. In ieder geval is er niet zo’n “grens” maar het zijn verschillende dimensies.

KNAW:11 verhaspelt: “Vrijheid van wetenschapsbeoefening houdt ook de plicht in tot een rapportage van alle resultaten waartoe het onderzoek leidt.” Hier is “vrijheid van” aan het begin geheel overbodig. De juristen van de KNAW stoppen het er stiekem in omdat het appelleert aan de “academische vrijheid”, waardoor de valkuilen van de contract-research worden verdonkermaand. De werkelijkheid is deze: het gaat om de vrijheid van denken. Wanneer een onderzoeker bij contract-research door de eisen van wetenschap in conflict komt met de opdrachtgever, dan dient de KNAW deze onderzoeker te beschermen – en de juristen van de KNAW willen daar niet aan. Hun witteboordencriminaliteit is dat ze de vereisten van de moderne kennismaatschappij zover mogelijk buiten de poorten van de KNAW willen houden.

Specifiek Nederlands mechanisme

De KNAW zocht ook naar een specifiek Nederlands mechanisme. Willem Frederik Hermans heeft een specifiek Nederlands mechanisme benoemd: de regentenmentaliteit. Soms omschreven als likken naar boven en trappen naar beneden. Het is de vraag of dit in de rest van de wereld werkelijk anders is, want de mens blijft een sociaal wezen. Maar het zou kunnen dat elders in de wereld toch meer respect voor wetenschap bestaat, dus ook: daadwerkelijk blijkend uit respect voor de individuele wetenschapper.

Het is onjuist dat de KNAW voorbijgaat aan dit specifiek Nederlands mechanisme, althans zoals benoemd door WFH, en recentelijk benadrukt door zijn voormalig student-assistent Lucas Kroondijk, als Willem Freselijk Haarmens in de sleutelroman “Zonder Professoren“.

ZonderProfessoren

Wetenschapper en onderzoeksgroep

KNAW:10 erkent:

“Er kan ook sprake zijn van zelfcensuur door de onderzoeker zelf.”

Klaarblijkelijk gingen pagina 1-9 vooral over het collectieve zelf. De klacht van de toenemende individualisering in de samenleving geldt niet voor de wetenschap. Blijkbaar is dit collectieve zelf ook zo dominant in de wetenschap (danwel de juridische perceptie van het gebruik van die term) dat de KNAW er niet echt aan toekomt om het individuele zelf nader uit te werken (of te “omschrijven”).

De motie van Straus en Duisenberg houdt geen rekening met dit juridische onderscheid tussen dit individuele en collectieve zelf. Zij worden welbeschouwd met een collectief kluitje in het riet gestuurd, terwijl de KNAW eerlijker was geweest wanneer men had gemeld dat het individuele zelf juridisch nog wel wordt onderscheiden maar feitelijk is afgeschaft. Bij een goede team spirit beslist de baas van de onderzoeksgroep immers, want zo is het juridisch geregeld.

Tenminste één mooie frase

Wel lezen we op p6 deze mooie frase: “protection from undue influences on their independent judgement”. Precies. De directie van het CPB met zijn voortdurende censuur en intimidatie sinds 1990 pleegt een inbreuk op mijn onbevangen oordeel en hoe anderen dat kunnen ervaren. Gelukkig kan ik mijn onbevangenheid bewaren, maar de directie pleegt wel die censuur en machtsmisbruik. Waar o waar is die “protection” ? Wie in Nederland snapt wat wetenschap is ? De KNAW niet, daar ligt de nadruk op juridica t.a.v. de term “wetenschap”, en dan alleen aan de universiteiten en niet de planbureau’s.

KNAW conclusies

KNAW:11 punt 1: “Er zijn geen signalen dat er structureel sprake is van een beperking van deze vrijheid [van wetenschapsbeoefening].” Dit is een grove onwaarheid. Er is sinds 1990 censuur van wetenschap in Nederland.

KNAW:11 punt 2: Vragen om meer geld.

KNAW:11 punt 3: “Goede afspraken vooraf tussen onderzoeker en opdrachtgever kunnen dit voorkomen.” Wat zijn in ‘s vredesnaam “goede afspraken” ? Is het ambtenarenrecht voor wetenschappelijke medewerkers bij het CPB een “goede afspraak” wanneer dit censuur en machtsmisbruik sinds 1990 toestaat cq. wanneer rechters dit recht verkeerd toepassen ? Of bedoelen de juristen dat iedere wet een “goede afspraak” is omdat het immers wettelijk tot stand is gekomen, cq. dat praktische uitvoering niet relevant is wanneer de afspraak maar “goed” want wettelijk is ?

KNAW:11 punt 4: “Vooringenomenheid van onderzoekers (al dan niet bewust) en ongewenste, vrijheid beperkende schoolvorming kunnen een gevaar vormen voor een adequate wetenschapsbeoefening.” Dat is niet slechts “kunnen” maar is reeds het geval, zie de genoemde gevallen.

KNAW:11 punt 5: “is het van belang om ruimte te bieden”. Kom nog eens om een open deur. “essentieel is dat diversiteit op landelijk niveau ontstaat en dat hoeft lokale schoolvorming dus niet in de weg te staan”. Hiermee verandert men het onderwerp. Het probleem was niet schoolvorming maar pseudo-wetenschap, met zelfcensuur en gebrek aan diversiteit.

KNAW:11 punt 6: “dialoog”. Een gotspe. T.a.v. de censuur van wetenschap sinds 1990 door de directie van het CPB is er geen groter oester dan de KNAW.

KNAW aanbevelingen

KNAW:12 punt 1: Verwar geld met het inhoudelijk probleem.

KNAW:12 punt 2: Negeer de kritiek t.a.v. gedragscodes en ALLEA.

KNAW:12 punt 3: Negeer de kwestie die sinds 1990 loopt, en gebruik de juridische illusie van een “grens” terwijl het om verschillende dimensies gaat.

KNAW:12 punt 4: Vergeet dat wetenschappers ook elkaar kunnen controleren. Geef bestuurders meer macht, in plaats van (zoals de forumtheorie van De Groot wil) de onderzoekers zelf.

KNAW:12 punt 5: Geef juristen meer macht.

Ter afsluiting

Het zal me verbazen wanneer iemand in de Tweede Kamer nog aanstoot aan dit KNAW-briefadvies zal nemen. Karin Straus is geen kamerlid meer en met voor wikipedia onbekende bestemming vertrokken. Pieter Duisenberg is voorzitter van de VSNU geworden – hetgeen mij onjuist lijkt omdat hij onvoldoende achtergrond in wetenschap heeft. Het lijkt erop dat dit alles in juridische schoonheid zal sterven tenzij iemand toch nog iets met dat spannende begrip van “zelfcensuur” wil doen. Welk kamerlid voelt zich aangesproken ? (Thierry Baudet tel ik niet mee want hij vormt een geheel eigen categorie van warhoofd.)

Advertenties

Over Thomas Colignatus

Thomas Cool is an econometrician and teacher in mathematics in Scheveningen, Holland. He uses the name Colignatus is science to distinguish this from his other activitities in commerce or politics. His personal website is http://thomascool.eu
Dit bericht werd geplaatst in Anatomie van Nederland. Bookmark de permalink .