Nuchter een stap vooruit

Ten aanzien van de discussie over verbetering van de democratie is mijn stelling dat we nuchter een stap vooruit ter verbetering kunnen zetten.

Die discussie heeft sinds 1951 te lijden van de verwarring die Kenneth Arrow met zijn “onmogelijkheidstheorema” heeft veroorzaakt. Arrow meende wiskundig te laten zien dat democratische axioma’s onderling tegenstrijdig waren zodat democratie eigenlijk onmogelijk was. De theoretische ontwikkeling die begon met Borda en Condorcet rond 1785 kreeg dankzij Arrow een impuls door de wiskundig axiomatische aanpak maar kreeg met die heerlijke appel tegelijk het gif van een verkeerde interpretatie van die wiskunde mee. Al zestig jaar is het chaos in de wetenschappelijke literatuur over de theorie van de democratie. Maar het probleem is analytisch opgelost op het Centraal Planbureau in 1990 en we kunnen een stap vooruit ter verbetering zetten. Voorwaarde is wel dat wetenschappers mijn werk gaan bestuderen. Momenteel is het getroffen door censuur door de directie van het Centraal Planbureau en dat is geen goed startpunt voor onbevangen beoordeling. Maar we kunnen bespreken wat er ligt en werken aan het ongedaan maken van die censuur. In de kern van de zaak verwarde Arrow een stemuitslag met een beslissing. Hij stelde beide gelijk maar er is een subtiel verschil omdat de beslissing pas kan volgen nadat alle uitslagen bekeken zijn. Bijvoorbeeld is het in Arrow’s axiomatische opzet niet toegestaan om een patstelling te doorbreken door lootjes te trekken omdat Arrow verlangt dat er iedere keer dezelfde uitslag komt. Arrow heeft wiskundig gelijk dat zijn constructie tot een onmogelijkheid leidt maar zijn interpretatie dat dit de democratie betreft is onjuist. Vele wetenschappers kijken meer naar Arrow’s inmiddels opgebouwde autoriteit dan naar de preciese betekenis van diens resultaat.

In Nederland is Hans van Mierlo te weinig door wetenschappers tegengesproken. Wetenschappers meenden op grond van het onmogelijkheidstheorema van Arrow dat er geen uitspraken over optimaliteit mogelijk waren. Van Mierlo, die met zijn gedachten over districtenstelsel, referenda en gekozen premier en burgemeester aansloot op de praktijk in Amerika, heeft zo in feite vrij spel gekregen. Jarenlang hebben hij en zijn D66 volgehouden dat deze voorstellen een verbetering zouden zijn ook al liet die praktijk in Amerika de schaduwzijden zien. Het is alleen aan gezonde democratische onderbuikgevoelens en mogelijk ook toeval te danken dat het proportionele en representatieve stelsel in Nederland behouden is gebleven. Dankzij het verbeterde wetenschappelijk inzicht vanaf 1990 kunnen we echter concluderen dat D66 zich kan opheffen. Wenselijk is dat burgers aan D66 vragen of men de wetenschappelijke literatuur terzake eens wil bestuderen. D66 heeft natuurlijk ieder politiek recht om zich voort te zetten maar doet dit dan tegen wetenschappelijk inzicht in. Het is pijnlijk dat naast andere partijen ook D66 niets doet om de censuur van de wetenschap door de directie van het CPB te beëindigen terwijl men toch extra gemotiveerd zou moeten zijn vanuit de wens zichzelf te kunnen opheffen.

Momenteel is er enige aandacht bij politiek, bestuur en media voor hervormingsvoorstellen. De versplintering van het electoraat over partijen baart zorgen omdat coalitievorming moeilijker wordt. Er zijn instituten die zich professioneel met het onderwerp bezig houden en die van zich (moeten) laten horen. D66 zal zich gemotiveerd voelen om de nagedachtenis van Van Mierlo te verdedigen. Voorstellen genoegd dus. Het laat zich constateren dat zulke zorgen en voorstellen nog sterk voortkomen uit de chaos die nog bij collega-wetenschappers bestaat. Het eigenlijke probleem is dus niet het eindpunt, de electorale versplintering of een zogeheten democratisch deficiet, maar het beginpunt, de nog bestaande chaos bij mijn collega-wetenschappers. Dit laat zich illustreren met De Groene van 20 mei. Er zijn vier artikelen waarvan drie door journalisten die nuchter enkele voorstellen en hun praktische betekenis bespreken, en één door een wetenschapper, hoogleraar emeritus Frank Ankersmit, die ontspoort. Het is beslist geen bewijs, slechts een aardige illustratie dat het probleem niet de nuchterheid bij niet-wetenschappers hoeft te zijn maar dat het de wetenschapper is die geen kennis heeft genomen van de juiste literatuur.

Een ander voorbeeld is hoogleraar Harrie de Swart die toevallig ook in deze periode met emeritaat gaat en die in zijn afscheidsrede en in de Volkskrant van 17 en 19 mei ervoor pleit dat bij kamerverkiezingen het systeem van Borda wordt gebruikt. Hierbij geeft de kiezer rangorde nummers of eventueel waarderingscijfers 1 t/m 10 in plaats van een enkele stem. De Swart is hier ernstig in de war, zoals hij al eerder erg in de war was bij het pleidooi voor wortel-gewichten voor de vertegenwoordiging bij de EU. Borda rangordes / gewichten zijn van belang voor de keuze van een enkel persoon zoals de premier of burgemeester. Maar voor kamerverkiezingen volstaat het om via de enkele stem de omvang van de partij in de kamer vast te stellen. (De gekozen kamerleden kunnen dan Borda Fixed Point gebruiken voor de keuze van de premier.) Eerder heb ik De Swart ingelicht over de censuur van de wetenschap door de directie van het CPB en diens reactie was niet correct en behoeft nog correctie. Het probleem is hier dus wederom niet de situatie rondom het parlement maar de disfunctionerende wetenschapper. (Wat onverlet laat dat er problemen in het parlement kunnen zijn.) Overigens zie ik dat De Swart nog college blijft geven aan de EUR en te hopen valt dat de studenten merken dat het wartaal is.

Ankersmit concludeert:

“Wat ons land nu bovenal behoeft is de verkiezing van een nationale vergadering (…om …) een nieuwe constitutie op te stellen (…) Doet men dit, dan is er nog hoop voor de democratie. Anders niet.”

Heftig. De term “nationale vergadering” klinkt dramatisch en komt ook voort vanuit de Franse Revolutie van 1789 maar “Assemblée Nationale” is daarna gewoon de term voor het Franse parlement is geworden (en staat dan vooral tegenover de regio’s (provincies)). Nou ja, iedere Nederlander kan al aan de kamerverkiezingen meedoen, en voorstellen voor wijziging van de grondwet doen. Klaarblijkelijk gebeurt al wat Ankersmit wil, en is de democratie blijkbaar gered. Of toch niet ? Ankersmit besteedt in het artikel veel aandacht aan de oligarchie van politieke partijen en bestuurlijke klasse, waardoor er geen directe democratie bestaat. Hiermee trapt hij een deur in die al 2500 jaar bestaat (want de Atheners namen bewust maatregelen om oligarchie te beheersen). In de moderne tijd vormen rechtspraak, vrije pers en wetenschap belangrijke terugkoppelingen – maar aan wetenschap doet Ankersmit minder goed mee. Hij presenteert de aanpak van Sieyès maar legt niet uit hoe de oligarchie daar wegblijft – alsof het axioma van “directe keuze” invloed van oligarchen per definitie uitsluit en er geen populisten bestaan. Hij hecht veel waarde aan een direct gekozen premier om de coalitiedwang te doorbreken. In een email geeft hij nader aan dat hij dan pluraliteit (“de meeste stemmen”) accepteert (i.p.v. de meerderheid) en dat de premier daarna natuurlijk in het parlement voor draagvlak moet zorgen. Maar momenteel wordt de premier al door de grootste partij (in een coalitie) geleverd. Dus wanneer Ankersmit’s systeem werkt dan krijgen we de huidige situatie terug, en daarnaast levert het onwerkzame situaties zoals bijvoorbeeld gekozen premier Cohen versus een coalitie van CDA, VVD en D66 – waarbij D66 bijvoorbeeld meer bezuinigingen accepteert om allerlei beloftes tot “bestuurlijke vernieuwingen” terug te krijgen (die juist ondemocratisch zijn). Het kernprobleem bij dit alles heeft dus niet met de democratie te maken maar dat Ankersmit mijn werk niet bestudeert. Uit een emailreactie maak ik op dat hij mijn wiskundige onderbouwing verwerpt omdat het hier om mensen en sociale wetenschap blijft gaan. Dat is een misvatting. Ik laat juist zien dat wiskundige Arrow een onjuiste interpretatie gaf. Met chaotische wiskunde is de oligarchie (zoals Van Mierlo) moeilijker bij de les te houden. Met een goede wiskundige basis kun je juist werken aan de sociale superstructuur zoals inderdaad een politieke cultuur waarin niet langer gebruik wordt gemaakt van coalitiedwang. Hier leg ik weer nadruk op cultuur terwijl Ankersmit het probeert te regelen met een formalistische aanpak van een gekozen premier.

De directie van het CPB censureert de wetenschap. Wetenschappers aan de universiteiten negeren dat en zij negeren mijn analyse die door die censuur is getroffen. Zij doen hun werk niet. Ernstig verdwaald is het land dat geen respect voor wetenschap heeft. De gewone burger gedraagt zich denkelijk netter dan onze hoogleraren. Die burger denkt dat aan de universiteiten wetenschap wordt gedaan en toont de hoogleraren daarom respect. Maar het zijn geen wetenschappers daar, het zijn meelopers met een zwaar-onwetenschappelijke directie van het CPB. Wat moet die burger in vredesnaam doen ? Mijn advies is een boycot van Nederland tot de censuur is opgelost. Het is een kleine stap die we nuchter kunnen zetten, de stap waarvan ik in het begin van dit artikel gewag maakte.

PM 1. Voor de goede orde: Er zijn fouten in de modellen, dus de recente doorrekeningen van de verkiezingsprogramma’s geeft ons “garbage in, garbage out”. Het is jammer dat bespreking en publicatie van de fouten ook door de directie van het CPB met censuur is getroffen.

PM 2. Voor de goede orde: In mijn analyse breidt ieder land zijn Trias Politica uit met een grondwettelijk Economisch Hof. De EU overweegt nu de nationale soevereiniteit t.a.v. de begroting te gaan beperken. Dit gaat onnodige spanningen opleveren.

PM 3. Professor Ankersmit bericht me op 24 mei 2010: “Overigens, wat betreft die opmerking over dat er zonder NV [Nationale Vergadering] geen democratie meer mogelijk is, het volgende. In mijn afscheidsrede had ik dat ingeleid met de woorden: ‘half in ernst en half in scherts’. Dat was in de Groene weggevallen. Maar dat leek mij niet zo ernstig omdat ik aannam dat iederen wel zou begrijpen dat die opmerking met tongue in cheek gemaakt werd. Maar die aanname was dus onjuist.” Het is mij een raadsel hoe De Groene en Ankersmit menen dat mensen hier kunnen raden wat er werkelijk staat. Maar goed, zelfs “half in ernst” is het al evident onhoudbaar.

PM 4. Dit artikel is afgewezen door de redactie van De Groene.

Literatuur

Update 2013: “Pas op met wiskunde over verkiezingen
Update 2017: Bericht aan Presidium van de Tweede Kamer over coalitie en premier

DRGTPE http://thomascool.eu/Papers/Drgtpe/Index.html
VTFD http://thomascool.eu/Papers/VTFD/Index.html
DOK http://thomascool.eu/SvHG/DOK/DOK-Aankondiging.html
LDZO http://thomascool.eu/SvHG/LDZO/Index.html
Multiple seats http://mpra.ub.uni-muenchen.de/22782
Kwestie Harrie de Swart (1) http://thomascool.eu/Thomas/English/Science/Letters/SCT-working-group.html (2) http://mpra.ub.uni-muenchen.de/3885
Update 2016: https://boycottholland.wordpress.com/2016/03/21/f-a-muller-everyone-is-welcome
Wat natuurkundigen kunnen doen (Robbert Dijkgraaf doe eens wat) http://thomascool.eu/Papers/Drgtpe/Crisis-2007plus/2010-02-07-Natuurkundigen.pdf

De Groene (met het artikel van Ankersmit):
https://www.groene.nl/artikel/alle-dagen-slaaf-behalve-op-verkiezingsdag

Harrie Swart:
http://www.eur.nl/fw/nieuws/detail/article/19872

Frank Ankersmit:
http://www.trouw.nl/opinie/letter-en-geest/article2059403.ece/Red_het_parlement__.html
http://www.depers.nl/binnenland/165181/Na-zestig-jaar-moet-de-VVD-gaan-nadenken.html
http://www.publiekrechtenpolitiek.nl/ankersmit-alleen-nationale-vergadering-kan-democratie-nog-redden

Enkele andere verdwaalde wetenschappers:
http://www.kennislink.nl/publicaties/is-democratie-wiskundig-onmogelijk
http://www.kvsweb.nl/nl/webmanager/userfiles/Preadviezen%202009.pdf
http://www.cpb.nl
http://www.knaw.nl

Advertenties

Over Thomas Colignatus

Thomas Cool is an econometrician and teacher in mathematics in Scheveningen, Holland. He uses the name Colignatus is science to distinguish this from his other activitities in commerce or politics. His personal website is http://thomascool.eu
Dit bericht werd geplaatst in Anatomie van Nederland, Democratie, Kernargument, Rol van de wiskunde en getagged met , , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.